Bu yazıda Akran zorbalığına uğrayan bir kişi ne hisseder ile ilgili temel kavramları Omh diliyle açıklıyoruz.
Farklı kültürleri tanımaya başladığımızda insanların sevinçlerini, korkularını ve toplumsal ilişkilerini ifade etme biçimlerinin birbirinden ne kadar farklı olduğunu görürüz. Ancak kültürler değişse de dışlanmak, kabul görmek istemek ve bir gruba ait olmayı arzulamak gibi duygular birçok insanın ortak deneyimleridir. Peki, bir kişi arkadaşları tarafından sürekli küçümsendiğinde, alay edildiğinde veya gruptan uzaklaştırıldığında neler hisseder?
Akran zorbalığına uğrayan bir kişi ne hisseder? sorusu yalnızca psikolojik değil, aynı zamanda antropolojik bir sorudur. Çünkü zorbalığın nasıl ortaya çıktığını ve mağdurun neler yaşadığını anlamak için içinde bulunduğu kültürü, toplumsal kuralları, kimlik ilişkilerini ve aidiyet ihtiyacını da incelemek gerekir.
Akran zorbalığına maruz kalan bir kişi korku, üzüntü, yalnızlık, utanç, öfke ve çaresizlik hissedebilir. Sürekli alay edilmek veya başkalarının önünde küçük düşürülmek, kişinin kendisini değersiz görmesine neden olabilir. Bazı kişiler yaşadıklarını başkalarına anlatmaktan çekinirken bazıları da sosyal ortamlardan uzaklaşmayı tercih edebilir.
Bu duyguların yoğunluğu kişiden kişiye değişir. Zorbalığın süresi, çevrenin verdiği tepkiler, aile desteği ve kişinin kendisini güvende hissedip hissetmemesi önemli etkenlerdir.
Antropolojik açıdan utanç, yalnızca bireyin kendi davranışlarıyla ilgili bir duygu değildir. İnsanların başkalarının gözünde nasıl göründükleri ve toplumsal çevreleri tarafından nasıl değerlendirildikleri de bu duyguyu etkiler.
Örneğin sınıfta sürekli dış görünüşüyle ilgili alay edilen bir öğrenci, zamanla söz almaktan veya arkadaşlarının yanında görünür olmaktan kaçınabilir. Burada sorun yalnızca söylenen sözler değildir. Kişi, bulunduğu toplulukta kabul edilmediğini düşünmeye başlayabilir.
Zorbalığa uğrayan kişinin yaşadığı utanç, zorbalığın sorumluluğunu taşıdığı anlamına gelmez. Sorumluluk, zarar veren davranışları gerçekleştiren kişilerdedir.
Zorbalık sürekli hâle geldiğinde kişi okul, oyun alanı veya sosyal etkinlikler gibi normalde güvenli hissetmesi gereken ortamlarda bile kaygı yaşayabilir. Bir sonraki alay edilme anını beklemek, günlük yaşamı yorucu hâle getirebilir.
Üstelik çevredeki insanlar yaşananlara sessiz kaldığında yalnızlık duygusu derinleşebilir. Bazen tek bir kişinin destekleyici yaklaşımı bile mağdurun kendisini daha güvende hissetmesine yardımcı olabilir.
çerçevesinde ele alındığında, duyguların toplumsal çevreden bağımsız olmadığı görülür.
Kültürel görelilik, bir davranışı değerlendirirken onu ortaya çıkaran kültürel bağlamı anlamaya çalışmayı ifade eder. Farklı toplumlarda şakalaşma, arkadaşlık, otorite ve grup üyeliği konusunda farklı beklentiler bulunabilir. Ancak bir davranışın belirli bir kültürde yaygın olması, onun zarar verici sonuçlarını görmezden gelmeyi gerektirmez.
Bazı topluluklarda arkadaşlar arasında takılmak, lakap kullanmak veya karşılıklı şakalaşmak yakınlığın göstergesi kabul edilebilir. Fakat davranış tek taraflı hâle geliyor, sürekli tekrarlanıyor ve bir kişiyi aşağılamak ya da dışlamak için kullanılıyorsa durum değişir.
Örneğin bir grupta herkesin katıldığı karşılıklı bir şaka ile yalnızca bir kişinin hedef alındığı alay aynı şekilde değerlendirilmemelidir. Kişinin rahatsızlığını dile getirmesine rağmen davranışın sürdürülmesi, önemli bir uyarı işaretidir.
Kültürel farklılıkları anlamak, zorbalığı normalleştirmek değil; hangi davranışların kimlere, hangi koşullarda zarar verdiğini daha dikkatli değerlendirmektir.
Antropologlar, toplulukların üyelik ve aidiyet duygusunu nasıl oluşturduğunu anlamak için ortak etkinlikleri, sembolleri ve gündelik alışkanlıkları inceler. Okul gruplarında da benzer süreçler görülebilir.
Birlikte oturmak, ortak oyunlar oynamak, belirli kelimeler kullanmak veya grup içi şakalara katılmak, arkadaşlık ilişkilerinin sembolleri olabilir. Bu davranışlar insanlara bir topluluğun parçası olduklarını hissettirir.
Ancak aynı semboller dışlama amacıyla da kullanılabilir. Örneğin bir öğrencinin ortak etkinliklere sürekli çağrılmaması veya herkesin bildiği bir şakanın hedefi hâline getirilmesi, ona grupta istenmediği mesajını verebilir.
Bu tür durumlarda kişi yalnızca bir etkinliği kaçırmış olmaz; aynı zamanda toplumsal bağlarının zayıfladığını hissedebilir.
Akrabalık ilişkilerinin ve topluluk dayanışmasının güçlü olduğu bazı toplumlarda kişinin sosyal çevresinden gördüğü kabul, kimlik duygusunda önemli bir yer tutabilir. Daha bireysel özerkliğin vurgulandığı çevrelerde ise kişisel tercihlere saygı gösterilmesi ön plana çıkabilir.
Bununla birlikte hiçbir kültür tek tip değildir. Aynı toplum içinde bile aileler, kuşaklar ve sosyal gruplar farklı tutumlar geliştirebilir. Bu nedenle zorbalığa uğrayan herkesin aynı duyguları yaşayacağını veya aynı şekilde tepki vereceğini düşünmek doğru değildir.
Aile, zorbalığa uğrayan kişinin yaşadıklarını anlamlandırdığı ilk toplumsal çevrelerden biridir. Aile üyelerinin yaklaşımı, kişinin kendisini ifade etmesini kolaylaştırabilir veya zorlaştırabilir.
Çocuk ya da genç, yaşadığı olayı anlattığında dikkatle dinleniyor ve ciddiye alınıyorsa yalnız olmadığı hissini kazanabilir. Buna karşılık, “Bunları kafana takma” veya “Kendini savunmayı öğren” gibi sözler, iyi niyetle söylenseler bile kişinin anlaşılmadığını düşünmesine neden olabilir.
Antropolojik açıdan akrabalık yalnızca biyolojik bağlardan ibaret değildir. Bakım veren kişiler, geniş aile üyeleri ve güven duyulan yetişkinler de destek ağının parçası olabilir.
Özellikle zorbalıkla mücadelede kişinin yaşadıklarını gizlemek zorunda hissetmemesi önemlidir. Aile, öğretmen ve okul yönetimi arasında kurulan iş birliği, daha güvenli bir sosyal çevrenin oluşmasına katkıda bulunabilir.
Zorbalık bazen toplumsal eşitsizliklerle de bağlantılıdır. Kıyafetler, kullanılan teknolojik araçlar, ekonomik imkânlar veya yaşanılan çevre üzerinden yapılan alaylar, maddi farklılıkların sosyal hiyerarşiye dönüştürülmesine örnek oluşturur.
Örneğin belirli bir markanın ürününe sahip olmadığı için arkadaşları tarafından küçümsenen bir öğrenci, ekonomik koşulları nedeniyle kendisini grubun dışında hissedebilir. Burada zorbalık, bireysel bir davranış olmanın yanında tüketim kültürü ve statü göstergeleriyle de ilişkilidir.
Antropolojik yaklaşım, bu tür davranışların hangi toplumsal değerlerle beslendiğini anlamaya çalışır. Böylece sorunun yalnızca kişiler arasındaki anlaşmazlıklardan kaynaklanmadığı, bazı durumlarda eşitsizlikleri normalleştiren tutumlarla da güçlendiği görülebilir.
Ergenlik dönemi başta olmak üzere insanın kendisini tanımaya çalıştığı dönemlerde arkadaş çevresinin değerlendirmeleri önem kazanabilir. Sürekli eleştirilmek veya dışlanmak, kişinin kendisi hakkındaki düşüncelerini etkileyebilir.
, bireyin kendisini nasıl tanımladığı, hangi gruplara ait hissettiği ve dünyadaki yerini nasıl anlamlandırdığıyla ilgilidir. Zorbalık, kişinin bu süreci daha kaygılı yaşamasına neden olabilir.
Örneğin sürekli konuşma biçimiyle alay edilen bir kişi, zamanla düşüncelerini paylaşmaktan çekinebilir. Bir başka kişi ise kendisini korumak amacıyla yeni arkadaşlıklar kurmaktan uzak durabilir. Bunlar olası tepkilerdir; herkesin aynı biçimde davranması beklenmez.
Zorbalığın etkileri kalıcı olmak zorunda değildir. Güvenilir kişilerden destek almak, okulda gerekli önlemlerin uygulanması ve kişinin kendisini kabul edildiği ortamlarda bulunması, yaşananların etkileriyle baş etmesine yardımcı olabilir.
Antropolojik saha çalışmaları, insanların gündelik hayatlarını gözlemleyerek toplumsal ilişkilerin nasıl kurulduğunu anlamaya çalışır. Okul ortamında yapılan etnografik gözlemler ve görüşmeler de grup içindeki güç ilişkilerini, arkadaşlık ağlarını ve dışlama biçimlerini incelemek için kullanılabilir.
Bu tür araştırmalarda yalnızca zorbalığı gerçekleştiren kişilerin davranışlarına değil, çevrede bulunanların tepkilerine de dikkat edilir. Gülerek katılanlar, sessiz kalanlar ve mağdura destek verenler, grup dinamiklerinin farklı parçalarını oluşturur.
Psikoloji, bireyin yaşadığı korku ve kaygıyı anlamaya katkı sağlarken sosyoloji, toplumsal normları ve güç ilişkilerini inceler. Antropoloji ise bu deneyimlerin kültürel bağlamını anlamaya yardımcı olur. Bu disiplinler birlikte değerlendirildiğinde zorbalığın hem bireysel hem de toplumsal boyutları daha iyi anlaşılır.
Zorbalığa uğrayan birine destek olmak için öncelikle onu yargılamadan dinlemek gerekir. Yaşadıklarının önemsiz olduğunu söylemek veya kendisini suçlamasına yol açacak ifadeler kullanmak yerine, duygularını anlamaya çalışmak daha yararlıdır.
– Kişinin yaşadıklarını anlatmasına fırsat verin.
– Zorbalığın onun suçu olmadığını açıkça belirtin.
– Güvendiği bir yetişkinden veya okul rehberlik servisinden destek almasını teşvik edin.
– Tekrarlanan olayları uygun ve güvenli biçimde kayıt altına alın.
– Fiziksel tehdit veya ciddi güvenlik riski varsa gecikmeden sorumlu yetişkinlere ve gerekli mercilere başvurun.
– Dışlanan kişiyi ortak etkinliklere katılmaya davet ederek kapsayıcı bir ortam oluşturun.
Bu adımlar, kişinin yalnızlık hissini azaltmaya ve sosyal çevresinde yeniden güven geliştirmesine yardımcı olabilir.
Akran zorbalığına uğrayan bir kişi korku, utanç, öfke, yalnızlık veya değersizlik hissedebilir. Ancak bu duyguların nasıl ortaya çıktığı, kişinin sosyal çevresi, aile ilişkileri, kültürel değerleri ve toplumsal konumuyla yakından ilişkilidir.
Antropolojik perspektif, zorbalığı yalnızca iki kişi arasında yaşanan bir sorun olarak görmez. Ritüeller, semboller, ekonomik eşitsizlikler, grup aidiyeti ve kimlik oluşumu da bu deneyimin anlaşılmasında önemli rol oynar.
Farklı kültürleri anlamaya çalışmak, insanların yaşadığı acıyı küçümsemek yerine onların dünyasına daha yakından bakmayı sağlar. Bir kişinin dışlanması bazen küçük bir şaka gibi görünebilir; fakat o kişi için kabul görme ve ait olma duygusunu derinden etkileyebilir.
Daha kapsayıcı bir toplumun temelinde, farklılıkları anlamaya çalışmak ve kimsenin kendisini aşağılanmış ya da yalnız bırakılmış hissetmediği ilişkiler kurmak vardır.
Omh sayfasında Akran zorbalığına uğrayan bir kişi ne hisseder üzerine hazırladığımız bu derleme burada sona eriyor.